ЮСУПОВ Iусман. Ала долчо дош олуш товш ду

Сумбулатов Денин киншкех дош…

Дахаран зиэделларг, тоъал Iилма, сица ийман а, амалца къонахчалла а йолчо аьлла дош беркате ца хуьлийла дац, дош ала хууш иза хилча-м муххале а. Иштта нах бистхуьлуш ца хилча, церан аз нехан синлере кхочуш ца хилча, юкъараллин кхетам кхиаза буьсу, ткъа халкъ шех дош ала цхьа а воцуш дуьсу, байлахь диси на бер санна. Дуьненахь байлахь висарал декъаза кхоллам берг каро хала хир ду. Иза иштта хилар вай масийттазза еххачу заманахь лайна.
Цундела дара ас хIара киншка ларйар, цундела дара сан хазахетар а, кепа а тоьхна, мужалта юкъа а дерзийна, хIара йозанаш сайна гича.

Нохчийн журналистикиций, литературиций, юкъараллин дахарций мелла а уьйр йолчу нахана дика вевза НР-н хьакъволу журналист, культурин белхахо Сумбулатов Дени. Нохчийн йоза лелачу хьаьрманашкахь белхаш бина а, махкарчу дика-вонах дош олучу пхьоьханашна само латтийна а стаг ву иза. Цигахь а, вукхузхьа а бакъонца долчунна кхоавелла а вац. Карзахе яьхкинчу заманашкахь вайн махкахь рагI ловзийначу хиламашна юьстах ца лаьтташ, шена пайда ца лоьхуш, шегара пайда хилийта гIиртина гуттар а.
И вай дагардинарш а, кхин дуккха а бахьанаш дара сан хIара киншка, юьххьера чаккхене кхаччалц, еша а, ешна ца Iаш, самонца лерина талла а. Дахаро тIаьхьий-хьалхий юьхьдуьхьал хIиттадо хаттарш жоьпех дуза а лаьара, и жоьпаш Денис шен йозанашка ехкинчу ойланашкахь кароре догдохийла юй а хаьара суна.

ДIаяханчу заманашкахь дуьйна вайн къомана хьалха лаьттачу хаттаршна жоьпаш лоьхуш, вайгарчу хьолах а, и хьал хIоттийначу бахьанех а шена хетарг, гург, ша ойланехь литтинарг довзуьйту авторо киншкехь. Баккъалла а бакъ долуш, дуккха а ойланаш соьга а яйтина кху йозанаша. Муха ца йойту, селхана-стомара махкахь лаьттина зулам сайн бIаьрга гина со хилча, цу зуламан къаьхьаллин чам со а бевзина хилча, кхин дуккханнан а санна, сан керта а цо тезет хIоттийна хилча? Герзаца дуьйлина вуон хьуна тIегIоьртича, гатло-кха хIара дуьне, вада-вуола меттиг а йоцуш. Я харцо, мостагIчо комаьршша кхобуш йолу, тIаьхьара а ма ца йолий, хьох йихкина йолуш санна, дагахь а ца хилла маьттазалла хьуна тIекхуллуш, цкъа а нехан баьрче харцонца кхевдина воцчу хьуна цIармата мел йолу цIерш тохкуш.

Амма вай тешна-м дара, нийсо кху дуьненахь йолуш хиларх а, цо шена хьакъйоллу меттиг цкъа мацца а дIалоцур ю бохучух а. Жималлехь вайх хIораннан а лерса хьистинчу туьйранашкахь цкъа а тоьлла ма яцара харцо, ткъа туьйранаш вайн дахарера ма ду, шайна чохь бакъдерг бозбуунчаллел сов а долуш. ТIаккха, сел дукха и туьйранаш кхоьллинчу халкъан сатийсам нийсонехьа а хилча, ян а йоцчу, я хила а ца тарлучу хIумане сатийсам гIоттийла а ца хилча, хила езаш яр-кха и нийсо кху дуьненахь, мацца тоьлла а ямартчу харцонал тола езаш а яр-кха и. Цу тIаьххье Бакъ а, тхьамда а хилла, дIахIуттур дара, йилбазаллин шалхаллашна буржалш а тухуш. Дерзоран дош а Дикано ала дезаш дара, Вуонан Iаь а лакъош. Веза-Сийлахь волчу Дала кхоьллинчу дуьненан Iадат иштта бен хуьлийла ма дацара! Хилча, дар-хIоттаран хьесап-маьIна, доьхна, дIа ма долу, хилла а доцуш санна. Маьхьарца кху дуьнена вар а, узарца эхарте верзар а – дерриге а эрна ма хуьлу, Бакъ Харцоно а, Дика Вуоно а хьошуш хилча. ТIаккха-м къийсам а, хьайн лаамашца берг а цхьаьна, иэша а стенна оьшу, бакъ верасалла хьайн букъан тIамарца хаалуш хьо ца хилча?

Цкъа хьалха, шен ойланаш ястале, хаттарш хIиттадо Д. Сумбулатовс. Ткъа вайна ма хаьий, говза хIоттийна хаттар, дукха хьолахь, мел кхачамечу жоьпал а чулацаме хуьлий. Хаттаро, кхетам самабаьккхина ца Iаш, иэсан неIарш а дIайоьллу, хезнарг, гинарг, лайнарг карладоккхуш. Коьрте болх бойту хаттаро, къизачу иэрчалло даге санна.
Денин коьрта хаттарш: ВАЙНА ХИЛЛАРГ ХIУН ДУ? ХIУН БАХЬАНАШ ДУ ВАЙН МАХКАХЬ ХАДДАЗА ХIАРА БОХАМАШ ХИЛАРАН? МИЛА ВУ БЕХКЕ? МИЧАХЬ ЛАХА ВЕЗА И БЕХКЕНИГ? АРАХЬА ВУ-ТЕ ИЗА, Я ВАЙНА ТIЕХЬ БУ-ТЕ КОЬРТА БЕХК?

Боккъалла а, вайн синна, кхетамна, къоман кураллина тIех нуьцкъала хаттарш ду уьш, цхьайолчу вешан сакхталлашна вай къера хила дезар тидаме эцча-м муххале а.
«Что же с нами случилось? Почему нам кажется, что правы мы, когда нас считают неправыми? Когда наступит эра торжества той, одной единственной, правды, одинаково приемлемой и для нас, и для них (по А. И. Солженицыну: «мы – они»)? Неужели ради того, чтобы больше не было войн, конфликтов, раздоров между нами, все (и они, и мы) должны поголовно стать или МЫ, или ОНИ, переставая быть самими собой, лишаясь своего «Я», взаиморастворяясь друг в друге?!»

(Д. А. Сумбулатов, «Думы о Чечне /вчера… сегодня/»)
ХIаъ ткъа, иштта ду-кх и хаттарш, шайн йозаллица мел онданиг а, гIорасиз а вина, лехаме, ойлане а воккхур волуш, когашка охьа саттор йолуш.
Шен статьяхь цу хаттаршна жоьпаш лоьху Сумбулатовс. Хилларш-лелларш, тахана долуш дерг, вайн амалан шатайпаналла – и дерриге а толлу авторо, цу хьокъехь йолу шен ойланаш цхьана жамIе ялош. Беккъа хиламаш буьйцуш ца Iа, цу хиламашца цхьаьна церан бахьанаш а довзуьйту. ТIаккха, лерина и динчул тIаьхьа, ша билгалдаьхначу бахьанийн орамашка а кхевда дешархошца цхьаьна.

Цаьрца цхьаьна со а гIоьртира тайп-тайпанчу бахьанийн духе кхиа, авторо дуьцург-гойтург сайн кхетамца литта а луьттуш. Тамашийна дара Денин йозанаша соьга дайтина жамI.
Вешан бохамашна бехкениг даима а арахьа лехнера вай. Доггах лехарна дара а хаац, я бехк цхьанна коча таса тIехсатасарна хила а магара, амма, ваьш цIандалла цхьа мадар дой, паргIатдовлур-кха вай, кхин сов дерг вайн метта кхечара листа дезаш санна.

Ма-дарра аьлча, бехкенаш-м арахьа а болуш ма бара шортта, хIетте а коьрта бехк вайна ваьшна тIехь буьсу-кх. Вай Iехадо – Iехадойту дела; вай зуламна юкъа озадо – озадойту дела; вай девна юкъа кхуьссу – кхуьссуьйту дела… Шина дашца аьлча, вайна гонаха мел хьаьвзинарш, мотт-эладиттана тIера Iоттабаккхаме кхаччалц, мел хилла а, вайн бехканна ду. ХIара дуьне а, адамийн юкъаралла а дикка йевзинчу вайн махкахоша мохь ма биттира вайга: «Воо нохчий! Деша! Деша! Деша!» – бохуш. ДIо-о Европехь ваьхначу Авторханов Iабдурахьмана а, къомаца цхьаьна дика-вуон лайначу Айдамиров Абузара а, кхин дуккхамма а. И «деша» бохург-м, деккъа цхьа Iилма схьа а лаций, цуьнан орамашка гIерта бохург дацарий. Цара-м кхин бохурий – дуьне довза, адам довза. ТIаккха цу дуьненна, цу адамна хьуо а вовзийта. Уьйр таса цу шинца, девнна меттиг а ца йуьтуш…

Амма, да виса шен делаI, данца-кха вай и, цу вешан бIаьрзалло я, вуьшта аьлча, кхетаман малоно хIоразза а, заманаша ха хорцучу хенахь, къаьхьа-къумц ваьшна тIехь хIиттошшехь.
«Историн бакъдерш дуккха а доллушехь, нохчий гуттар а тIамна юкъа кхиссинарш кхечу къаьмнийн векалш хиллий хуъушехь, Россица (цунна чохь дехачу халкъашца) нохчийн барт-уьйр лаьттиний хуъушехь, цунна дало шортта тоьшаллаш доллушехь, питана дара даржош».
(Д. А. Сумбулатов, «Зулам даржийнарш нохчий бацара»)

Гуттар а новкъа дерг, и питанаш лелочу цу арахьарчу нахана вайна юкъахь шортта тIетевжийлаш карор дара. Дера карайора-кха! Хьалх-хьалхарчу заманашкахь дуьйна, юх-юха Iехош, схьадалош вай доллушехь-м. Эшар хаза а хуьлий цу ямартхойн-м, Iаь лекъна уьш бисарш! Хаьа-кха царна, берийн кIоргензаллера довлазчу вайн лерса хьаста а, кхетамах набаран тар хьарчо а. Йохье а доху вай, цхьа даккхий хабарш дуьйцуш. Къонахий а хьехабо, вайна масална баьхна, бохуш, вайга царах тардаларе а кхойкхуш. ТIаккха, Iехадой-тиладой, само гуттар а артйой, сонта кураллаш дегнашкахь гIовттайой, цхьана кIуркIамане кхуьссу…

Дагардина цаваллал дукха ду вайн исторехь цу хьокъехь дало масалш. Къоман иэсехь йисинчу шираллера а, заманан кесталлера а. Сумбулатов Денис а хьахадо царах цхьадерш, дерриге уьш дийцина-м вер а вацара. Мел доггах вай хьийзарх, догIмаш-синош ца кхоош, летарх, цкъа а баркалла а ца хилла вайна я тIемийн, я къийсамийн а тIаьхье беркате а ца хилла. Мелхо а ваьшна бале бевлла-кх селхана вай тIамехь ларбинарш а, вешан хIусамехь кхаьбнарш а.
«ГIалагIазакхашна, деникинцашна, Советан Iедална дуьхьал мел болчарна дуьхьал тIом бинарш, итт-пхийтта шо даьлча, хIаллакбира, шайца цхьаьна цIеяххана бевзаш болу Iеламнах а болуш. Сиха дицдира Iедалан векалша С. Орджоникидзес, С. Кировс а баьхнарг: «Майра, кура гIалгIай, нохчий, цхьаъ санна, массо а, Советийн Iедалехьа гIевттина. Терка тIехь Советийн Iедалан кхоллам Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а къаьсташ бу». Деникина Москвана тIелатар дан 40 эзар эпсарх вовшахтоьхна тоьлла эскарш Нохчийчохь дохийнера нохчаша. («Вайн амалш», 37 агIо)»

(Д. А. Сумбулатов, «Зулам даржийнарш нохчий бацара»)
ХIаъ, «итт-пхийтта шо даьлча, хIаллакбира»… Цул тIаьхьа – I944-гIа шо. ДIо-о тIеман аренашкахь луьрачу мостагIчух леташ нохчийн бIаьхой а болуш, церан дай-наной, йижарий, доьзалш махках бехира, кхин цкъа а дай баьхначу лаьмнашка юхабохкуьйтур бац а бохуш. Буьрсачу Iай, тIехь-когахь йолушший-йоцушший, каралаьцнарг бен ялтех хIума а йоцуш, шелоно-мацалло хьерайаьккхинчу Iожаллин къахь кхехкачу бага кхоьссира нохчийн къам. Кхечу мехкашкара я кхечу дуьненара деанчу эскаро ца кхоьссира, вай Деникинан туьра кIелара даьккхинчу, вешан кхерчан йовхонехь кхаьбначу Советийн Iедало кхоьссир-кх.
ТIаккха мукъане а кхета дезар-кх вай, нехан девнна юкъа гIерта оьшуш цахиларх а, кхечара кегийна худар царна шайнна хIуп баха дита дезарх а.

Баккъалла а, ма дика девзина хиллера-кх кху киншкин авторна, вай хIинццалц тидамза дитина бакъдерг – селхане теллича бен, ца евза тахане, тахане евзича бен, ца го кхане а. Шен статьяшкахь, кхетам кхиъначу нахаца хиллачу къамелашкахь (леррина эцна интервью хир и я ларамза нисделла дош-къамел), Дени юх-юха кхийда дуьненан а, Кавказан а, нохчийн къоман а историга. Цигахь лоху цо вайн дахаран бохамийн орам. Вай хьалхо хьахийна ма-хиллара, бахьано кхоьллинарг бен хилам бац кху стигал кIел, хиламна чуьра схьадаьлларг бен бахьана а дац.

«В истории чеченского народа было много переломных моментов, когда в ответственный период не находились лидеры, способные уберечь соплеменников от потрясений и катастроф. В силу этого наш народ терпел неисчислимые лишения и страдания. А если таковые и появлялись, то чеченцы не всегда следовали их советам. «Нет пророка в своем Отечестве» – как будто сказано о нас. (…) Чеченских устазов официальные власти откровенно не допускали до реального управления ситуацией в Чечне, более того – их всячески преследовали, подвергали репрессиям. Они так и остались духовными наставниками народа, а поводырями, к сожалению, становились другие».
(Д. А. Сумбулатов, «Думы о Чечне /вчера… сегодня/»)

Иштта нислуш хилла-кха вайн исторехь хIоразза а – уггар а оьшучу хенахь къомах дог лозу тхьамда воцуш дисна вай. Ма-дарра аьлча, да воцуш, корта боцуш. Вешан къоман доладан ницкъ а, хьекъал а ца кхаьчна-кх вайн. Делахь-хIета, стага дола ца дечу хIуманан шена товччу агIор доладан кхин да ма волу. Дола а ца деш дитал хьайн урд (гота ца охуш я керт ца къовлуш) масех шо далале лулахоша, шишан бертиг санна, гатдина карор-м ду хьуна и, я хьоьга юха цуьнан шу а нислур ма бац, валлалц къийсича а. Хьуьнар-м карадора вайна, цхьа чIарх-аьлла, цIаьххьана гайта езачу турпаллалина, деккъа цхьана тохарна оьшучохь. И цIаьххьана, цхьана тохарехь гайтина хьуьнар деза а хета-кха вайна, велла дIаваллалц хьанала ваьхначу стеган ийманах дуьзначу доьналлел. Цундела вайн махкахь турпалхойн шорто ю, даима хилла а ю, ткъа кхетам кхиъна нах наггахь бен карабац. Я карийча а, уьш бовззал хьекъал а дац вайгахь, церан буьззина маххаддол маьрша (хьагI йоцу) дегнаш а дац кийрахь.
Сумбулатов Денис хIоттийна кхин цхьа хаттар а вуно тайра суна.
«Чего хочет чеченский народ? – этот вопрос всегда оставался без ответа. Вернее, до сих пор он и не ставился».
(Д. А. Сумбулатов, «Думы о Чечне /вчера… сегодня/»)

ХIаъ, цу хаттарна тIера дIадоладала дезаш ду-кха дерриге а. Ткъа хIунда? Дера ду, хилларг-лелларг, таханалера хьал, вайн ницкъ, кхетам, таронаш… вайн долуш дерг дерриге а цхьана хьесапе, цхьана маьIнина кIел далийна цахилар цу дерззина схьаохьаделлачу хаттаро ма-дарра гучадоккху дела.
Ша вевзича бен, шена хIун лаьа хуур дац стагана. Ша вевзича бен, нахаца юкъаметтиг хIотто а хуур дац. Цу тIе даьлча, ша вевзича бен, доIанехь а нислур вац стаг.
Ткъа вайна, хIай нохчийн мотт бийца гIертарш, вайна девзий ваьш? Мила ву кхачам боллуш вайн са теллинарг, вайн амал, дуьнене-дахаре болу вайн хьежам бевзинарг? Вайна ваьшна девзина доцу вай нахана муха девза? Ткъа девзаш доцчу адамца гергарло тассал сонтаниг а мичахь ву, юха а вай ваьшша дацахь?

ТIаьххьарчу заманахь дуьне мел ду даьржина нохчийн къам. Тайп-тайпа мехкашкахь, тайп-тайпа къаьмнашна юкъахь бехаш бу тахана вайн вежарий а, йижарий а. Шайн амалца, шайн хьежамашца керлачу культуре нисвелла стаг, бухара культура евзина ца Iаш, ша вовзийта везаш а ву. И шиъ кхочушдинчул тIаьхьа бен, шайн юкъаралле дIаоьцур вац иза цхьаммо а. Нохчийн къомах стаг кхаьчначохь массанхьа а хIоттош ма ду вайна и хаттар: «Нохчий, шу муьлш ду?» – олий. «Iалалай-валалай», бохуш, бетта куьйлане мохь а битий, шаьш довзийтийша, ма олу вайга. Ткъа вай хIун жоп лур ду, цхьана а жоьпах ваьш кхиъна ца хилча?
И а бу-кха вайх хьакъ болчара бан безаш болх…

Иштта а, кхин дуккха а ойланаш хьовзийра сан коьрте Сумбулатов Денин тептаро. Юх-юха а суо цу тIе хьоьжур вуй хаьа суна, кхин а сов хаттарш сайна хьалха цу йозанаша хIиттор дуй а хаьа.
Иштта бен хуьлийла а дац.
Книгаешархочун самукъадаккха бина болх бац хIара. Вайн кхетаман баьрччехь дIатарйелла мало эккхо, набаро хьаьшна вайн хьекъал самадаккха хьегна къа ду.
Эрна ма хуьлда-кха Сумбулатов Денис а, къомана сагатдечу хIора къонахчо а мел дийриг а!

Орга №3. 2021