КУРУМОВА Селима. Цайиначу ненан хIусамехь

Цайиначу ненан хIусамехь

(Берашна йазйина повесть)

Йаьчначу суьйренца веана хьаша.
Луьра дара 1945-чу шеран 1а – шен бакъо йуьззина д1акхоьхьура цо.
Йуткъа шок йетташ, шийла мох хьоькхура цу суьйранна. Дарцан кӀур хьийзара, махо гӀаттийна. Хьуьнан гӀовгӀа йара йукъ-йукъа хезаш. – Геннара схьаугӀура махо карзахйаьккхина хьун. Шайн-шайн чохь дӀатийнера йуьртара адам.

Арара гӀуллакх жеррахь дина а даьккхина, чубирзина, гулбеллера Воккхачу Шовхалан доьзал а. Оцу йуьртахь йоккхуш и ц1е йара-кх цуьнан; хаац, – ша воккха волу дела делахь а, йа доьзал жима хиларна делахь а, – «Воккха» олий, т1етухура-кх, Шовхал хьахийнчохь. ВоӀ тӀамехь вийна, цуьнан бераш дара Шовхала кхиош дерш. ЦӀийнан дукъ доькъура Шовхала берийн ненаца. Самарт, Сесий, Сайдий йара цу берийн цӀерш.
Пеша хьалха хьийзара Шовхалан нус – Макка. Пхьор кечдеш йоллура иза. МаьркӀажан бода къовлалуш лаьттара. УьйтӀа йуккъерчу дитта кӀел оьзна салаз хаалора, цхьа гlaларт санна.
Кора уллерачу маьнги тӀехь хиъна Ӏара Сеса.

– Вайн ринжех чу стаг вели! – аьлла, корах летира тӀах-аьлла йолу Сеса. И ц1е а йахнера, цуьнан чехкалла бахьана долуш. Парт-аьлла, йахана, маьнги тӀера охьаиккхира Сеса.
– Цу стагаца-м цхьа йо1 йу! – элира цо.
– Ахь пуьташ ма буьтту! Вайн Борз а ца лета! – аьлла, кӀажара схьакхайкхира жима Сайда. – Дада, Сесина дов дехьа! Пуьташ боьттича, эхь ду ца бохура ахь?
– Партал Сайда гӀаьттина валале, жӀаьла а летира. Борз йара цу жӀаьлин цӀе. Борз дӀахьаьдира кетӀехьа.

– Ма ца буьтту! Ахь ма буьтту!
– Дада, Сайдина дов дел ахь! – цхьана кога тӀехь хьаьвзира, гӀадйахана, Сеса.
– Самарт, арахьажал! – дехьа чуьра схьакхайкхира Шовхал. ТӀаккха неӀаре йелира Макка а.
Сесин йоккхахйолчу йишина – Самартана – хьалха ваьлла вогӀура цхьа стаг. Цу стагца учах хьалайелира цхьа жима йо1 а.
– ХӀей, нах, хьаша т1еоьций аш? – элира веанчо.
– Марша а вогӀийла хьо! Чувала! – йистхилира Макка. Дарцан хӀурца чубевлира хьеший, цаьрца цхьаьна чухьаьдира арара шело а. Маршалла-доьналла хаьттинчул тӀаьхьа, Шовхал пеша хьалха хьаьжира. Макка йеанчу йоьӀан коьртара йовлакх дӀадоккхуш йоллура. ТӀехь шаш а бохкуш дара и йовлакх. Бераш Ӏадда хӀиттина лаьттара, цкъа ненан бӀаьра хьовсуш, тӀаккха йоӀе хьовсуш.

– Йелла ма йала хьо, делаӀ, ма шелйелла хьо! – олуш, йоьӀан куьйгех шен куьг хьаькхира Маккас. ТӀаккха, шен багара 1аь а тухуш, йоьӀан куьйгаш дохдира цо, йуха йоьӀан йуьхьах гата хьаькхира.
Пеша улле охьабиллинчу йоьӀан шодах гӀаьттира кӀайн laь. Оцу шода тӀехь сецира Сесин сиха бӀаьрг.
– Нана, оцу шодах Ӏаь ма гӀуьтту-у? – элира Сесас.
– Самарт, тесана т1е а хьой, бегабел шад! – элира Шовхала. – ТӀергана тӀе охкалахь шода йуккъера хӀуманаш! – аьлла, тӀетуьйхира нанас.
Жима Сайда лаьттара, бага пӀелг а биллина, йоьӀан когашка хьоьжуш. Сесин лере гӀоьртира Сайда. Сесас дӀатеттира кӀант, тӀаккха хозуьйтуш элира Сайдас:
– Сеса, цуьнан калош гӀорийна. Когаш шеллой-техьа царна чохь?
– Ахь хаттал!
– Ахь-айхьа хатта!

Шина берана тӀечевхира нана:
– Ма йел гӀовгӀа! Хьада, дӀанехьа дала ший а! – аьлла, Сесий, Сайдий нацкъардаьккхира, кхин дист а ца хуьлуьйтуш. ЙоьӀан калош дӀайехира Маккас. Пазатан Ӏуьргехула схьакъедара цӀийбелла нана-пӀелг. – Самарт, латайел xlapa пазат! – аьлла, дӀакховдийра нанас.
Дешдерг шен гӀуллакх доцуш санна, цӀарна тӀе бӀаьрг а боьгӀна, йист а ца хуьлуш, Ӏара йоӀ. Цхьангге а д1а ца хьожуш, йукъ-кара доккха са а доккхура цо.
Дечиган маьнги т1е шаршу йаржийра нанас. Цу шаршуна т1е божаршна кхача хӀоттийра цо. Кхехкийначу дуьман а, хьолтӀамийн а чоме хьожа гӀаьттира шина а чохь. И хьожа кхечира пеша хьалха а. ЙоӀана уллехь, «хур-тӀур» деш Ӏачу цицигна а кхийтира кхачанан хьожа. Набаран тар тесна, гӀан-набаршца дехкий ловзош, гӀаддахана 1ара и цициг. ТӀехьарчу когаш тӀе кӀегар а хиъна, бӀаьргаш дӀабиллира цо. «МӀаьу» аьлла, шена а хӀума йийхира цициго. – Хьо дицда-м йиш йацарий-ца! – элира нанас. Дакъа дира цицигна а. Текха йуккъе хӀоттийра хохийн берам, цу берамна гобаьккхина йаржийра хьолтӀамаш. – Же! ТӀехилал массо а! – тӀаьхьависинчун дакъа оцу цициго дуур ду-кх, – аьлла, йелайелира нана. ТӀаккха йоьӀан бӀаьра хьаьжира иза. Сирла хин тӀадам бӀаьрг-негӀарх дӀа а къаьстина, мераца охьахьодуш гира цунна. Йуха и тӀадам куьйгана тӀе буьйжира. ЙоьӀан бӀаьргашна тӀе йеана мас дӀахьаькхна, йуха а, меллаша хаьттира Маккас йоӀе:
– ЦӀе хӀун йара хьан, бер?

– Лалока олура сох тхан дассий, нанассий, – дара йоьӀан жоп. Халла хозуьйтуш, элира цо иза.
Божарийн пхьор дохо а ца лууш, цецйаьлла, сецира Макка. И дина хаттар а, делла жоп а хезира хьешана.
– Зуда, цхьана хӀуманна тӀекхиа дагахь, дира ахь и хаттар. Тхан йац и йоӀ. ХӀусам йоьхна, арайаьлла иза таханлерчу буьрсачу дийнахь.
– Кхуьнан гӀийла хиларх шек-м со-суо а йара-кхи! – аьлла, йистхилира Макка. Доккха дуьман дакъа диллира цо йоӀана хьалха. – Йаал ахь, йаа! Дукха беса йу хьо! Хьайна уллерчара дийриг ца го хьуна?
Кхо бер доллура, катоьххана, хӀума йууш.
– Нана, оцу йоӀа цӀиканаш буьйгӀу, шен дакъа а ца дуу, – элира Сайдас. Йуха, дӀаса а хьаьжна, – Лалокас, – аьлла, тодира.

Сайде дӀахьаьжира йоккхахйолу йиша. КӀелдӀахула хьоьжучу йоӀа: – Хьо, Ӏовдал, сацахьара-кх! – элира. МӀара къовзийра Самарта вешина. Дуьхьал муьшка йан дагахь, куьг айира Сайдас. Лаамаза ненан бӀаьра хьажавелира иза. ЙуьхьӀаьржахӀоьттира Сайда. Дадас аьллера-кхи: – «Чохь хьаша хилча, йукъа ма гӀорта, вист а ма хила!».
Сайдина т1аьхьа дагадеара и.
– Ас хӀумма а ма ца до! – элира цо. ТӀаккха, корта охьа а таӀийна, хохийн берам чу Ӏоьттира дийнна хьолтӀам. Бераш дийладелира, барт бича санна, дерриш а цхьаьна. «Самарт» олуш хезира берашна. Дада вара и аьлларг. Тап-аьлла цхьабосса дӀатийра бераш.
Чорпин кад охьабиллира хьешо. Шен мекхех куьг хьаькхира цо. ХӀусамда Ӏара вист а ца хуьлуш, наг-наггахь кад ойий, чорпин къурд а беш.
– Тхан зовтехь болх беш дара кху йоьӀан дай, наний, – элира хьешо. – Чорха тӀехь да вара, цуьнца Ӏемаш нана а йара. Кхо бутт хьалха да вели, цунна тӀаьхьа, и ца лайча санна, нана а д1айели. Цхьа бутт бу кхуьнан нана йоцу. Ша леш, амалт а дина, тӀедиллинера цо суна: Лалока дехойх дӀатохар. Шуна дехьарчу колхозехь кхуьнан ден шича ву аьлла, новкъадаьллера тхойша.

Дадас хаьттира Ӏийна-а:
– Вайн цӀера мичара вара кхуьнан да?
– Нихларчу ГӀеза-Махьмин ву ша, олура-кх цо. Хьалххе охьабаьхкина, Михалскехь Ӏийна уьш.
Шен карара чорпин кад шаршуна т1е а хӀоттийна, Маккин бӀаьра хьаьжира Шовхал. Макка а хьаьжира цуьнга, йистхила дагахь.
– Дада, вайн йуьртара хилла, моьтту суна, Лалокин да?
– Хилла дера! Дика лулахо вара ГӀеза-Махьма, оьзда стаг йара цуьнан сте – Бекисат а. Цу шиннан т1аьхье-м ца йоьвзура суна. Доьзал охьахь кхиъна церан. Со охьавогӀу-воьдучу хенахь, кегий дара Г1еза-Махьмин бераш.
Вехха Лалокин бӀаьра хьаьжира Шовхал: – Дененах тера йу хьо! – элира цо. Йа дера! – аьлла, тӀетуьйхира тӀаккха.
КхидӀа ца дуьйцуш, хьаша хьалха а ваьккхина, Шовхал дехьа чу велира. Маккас массарна а меттанаш дехкира. Дечиган маьнги тӀе маггӀара охьадийшийра бераш. Пешана уллехьа йижийра Лалока, уггар а довха йургӀа тIе а тесна.
Пхьор диинчул тӀаьхьа, ца хьелуш, чуьрнаш дӀатийра. Лалокина наб кхийтира, гӀайби тӀе корта буьллушехь. Шелонехь, гӀаш некъ бина, кӀадйеллера иза.

Туьнкалг лоькхура хьийзачу махо. Ураман бохалла, угӀуш чекхъэккхара и, сихбелла боьддушехь дӀаса тулгӀе а йетташ. Махо шаьш човхийча, гӀийла дегадора куьзганан бӀаьргаш а. Дечиган гур къевлина лаьтташехь, зов олий, декара уьш, механ хӀуо ца ловш. ТӀаккха, самаболий, серло тосура терхина тӀерачу къедарго а. И бара нанас буьйсанна латош. Шен зурма дӀайолийра пеша тӀехьарчу цаьпцалго а. Набаран тар а тосий, йукъ-йукъа сацалуш, цхьанаэшшара бора цо шен буткъа узам. Самукъане гӀан гуш, сих-сиха велалора жима Сайда а.
Цхьа нана йара-кх, наб йайна, ха хоьрцуш. Сингаттаме ойланаша са огура цуьнан, байлахь йисинчу йоӀах дог лозурш. «Мича дикане гlyp йу иза кхана? Йуткъийчу пазаташца когаш шеллур бу, йовханиг йуьйхича – калона чу хоьур бац. Йо1 кхоччуш йуха, тахана кечам а бац. Нагахь, зен доцуш, дӀакхачахь а, бухахь карондолчу диканна а воккха теш оьшу. Сан берашна хӀун доьгӀна а хаац! Цара а дара-кх изза лелор, тхойшиъ дуьненахь ца хилча. Дуьйцийла йоццуш, дика-м кхобу детдомехь бераш, делахь а, цига а хӀунда ло и, хетий? Со саннарш бац ткъа г1о дан а, йоцчу ненан метта хӀитта а? Со къона а ма йу, могуш а ма йу. Хьаьстинчуьнан ду буо-бер!» – дагатесира нанна. Лалокин бӀаьра хьаьжира иза…
Йохйелла, йуьзна, куьйгаш д1аса а тесна, мерза наб йеш, Ӏуьллура Лалока. КӀайчу йуьхьана ӀиндагӀ а деш дийшийна дара Ӏаьржа-деха бӀаьрг-негӀарш. ГӀийла хаалуш, цӀийелла, лепара горга беснеш. Къорза лоччар йерриге а хьулйина, йаьржина къегара хьийзина месаш. ЦӀена бер дара Лалока.
– Кxaaннa лехна рицкъ – деанна а кхочур ду! – сацам бира нанас. Ша биначу сацамо дог паргӀатдаьккхира цуьнан. ТӀаккха йеара йайна наб а.
Буьйса йуккъе йахара. Мох а дӀатийра, кхин хичаш а ца йеш.

Корехула чукъедира кӀайхо-о соьналла. Божли чуьра схьакхайкхира Ӏуьйренан туркх-къорза нӀаьна. ТӀаккха хьалагӀаьттира нана а. Чуьрнаш сама ца бохуш, пеш латийна, йуург йан а йолаелира. Сехьа чу велира дада а. Цуьнан а дара Ӏедал, синбилгало къастарца хьалагӀоттуш. Маккина гӀоьнна дадас кертара дезарш дора: аттана докъар дуьллура, божла а ц1андеш, зӀакардаьхни арахоьцура, хӀоъ а тосуш. И гӀуллакх динчул т1аьхьа, дечиг а доккхура дадас.
– Дарц тер а ду, цхьа дика! –аьлла, куй тиллира дадас. И аравалале, йистхилира нус:
– Дада, и йо1 вайн йуьртахо а йу. Мичча йуьртара иза хилча а, мичча къомах иза хилча а, башхалла а йац, ненан куьг т1е кхочуш йолу хӀусам йеза цунна. Схьадийцарехь, Лалокин верас берашха стаг ву, зуда а йоцуш. Дада, 1а луьра а ду кхушара. Наб кхетта Ӏуьллучу йоӀана тӀе а йахана, цуьнан йургӀа тодира цо. Деа а бере хьаьжира нана. Цуьнан малхой, махой йагийна йуьхь серла а йолуш, йелайелира иза. Къегачу бӀаьргех охьахьаьдира ши-кхо т1адам. Шен шога куьг хьаькхна, дӀаийцира цо и ши-кхо тӀадам. Бехказло йоцуш, мало а ца йеш бечу балхо шагдинера Маккин куьйгаш. – Дада, – аьлла, йоӀехьа куьг тесира Маккас, – иза новкъайаккха пурба дац вайна! ДӀауьйр доьзалх.

ХӀетта тиллина куй коьртара д1а а баьккхина, лаьттара «Воккха Шовхал». Можах хьоькхуш аьрру куьг а дара Шовхалан. И куьг дегадора. Аьтту буйнара куй бара, сихбинна, йуьхьах хьоькхуш. БӀаьргех схьадуьйлу хи Маккина ца гайта, хьоькхура цо йуьхьах и месала куй.
Кийрара схьадолу аз стамлуш, йуха, и аз дуткълуш, цунна дола ца далуш, дӀакхайкхира дада:
– Сий ма да хьан, Макка! Сан даго бохург гуттар а хеза-кха хьуна. ВорхӀ воӀан метта хьо йу-кх сан, массо а хӀуманна ларайеш! И аьлла валале, не1 йиллира дадас. Шен дикачу несе кхин йуха а ца хьожуш, аравелира иза. Ойла йуткъайеллера дадин.
Дукха хье ца луш, хьалагӀаьттира хьаша а. Йуьхь-куьг дилина иза валарца-а, хьалха биллира кхача. Цхьацца х1уманаш дуьйцуш, хьаша гӀеххьа хьевелира. Бераш сама а девлира. Школе йаха сихйелла, йуьхь йуьлуш йоллура Самарт а. ДӀаваха тохавелира хьаша а. – ХӀан, Лалока, хьо кийча йуй? Вайша новкъа дала деза хан тӀехйаьлла! – элира цо.
ТӀаккха вистхилира воккха Шовхал: – Цхьадика, доьзал схьагуллуш лаьтта сан-м. ТӀедогӀучу шарахь школе гlyp йу xlapa шиъ – аьлла, Лалокина а, Сесина а тӀе пӀелг хьажийра цо. Ахь г1о дийр ду кхаьршинна! – Самарте элира. Хьуна г1o дийр ду кхаьршимма, – Сайде элира. Верас деаннан а со ву-кх, хьаша! Хьайга дина амалт ахь кхочушдина. Дог-паргӀат цӀаверза пурба ду хьуна.

Маршалла а делла, ц1а ваха новкъавелира хьаша. – ЙоьӀан йисна хӀуманаш а йохьуш, йухавогӀур ву со, – элира хьешо. Верасе дӀахаийта тӀелецира, доккха баркалла а элира цо Шовхалний, цуьнан несаний. – Лалока, ахь са ма гатделахь! Берашца хаза ловза а ловзуш, Ӏелахь! Ӏийр йуй хьо? – хаьттира хьешо. Йист а ца хуьлуш корта таӀийра Лалокас.
Ша йолчуьра меттах а ца йолуш, Ӏадда Ӏара Лалока. ДӀавоьдучу стагана тӀаьхьа а ца гӀоьртира иза. Наг-наггахь бӀаьргех буй а хьокхура цо. БӀаьргех схьадуьйлуш дара дуьра тӀадамаш. Къайллах йо1 тергал а йеш, меттанаш дӀадохуш йоллура нана.
– Лалока-а! – аьлла, кхайкхира нана. Ма 1ел, бер! – вайн чай шеллур ду, ахь кхе дечиг ца тиллахь. Хьой, Сесий йу-кхи вайн чуьра гӀуллакх деш йерг. Мехкарий дай шу-м! Сеса, ахь нуй хьакхал! Дехьа чуьра схьахьакхалахь! Кхе дечиг а тиллина, Маккина тӀе йеара Лалока. Цунах нана а ца алалуш, Макка ала эхь а хеташ, лаьттара Лалока. ЙоьӀан дагахь дерг хууш, йист а ца хуьлуш, Лалокин белшах куьг хьаькхира Маккас. Доккха са а даьккхина: «ХӀинца хӀун де ас», – аьлла, хаьттира йоӀа.
– ХӀинца Сесина гlo де ахь! – элира Маккас.
Дуьхь-дуьхьал нуй хьоькхуш йоллура ши йо1. Сехьа чохь хезара Сесас деш долу хеттарш:
– Хьо тхоьца Ӏийр йу? Гуттареннай?

– Суна-м ца хаьа.
– Хьо соьца клубе йог1ур йуй, нанин суьрте хьажа? Дика болх бо аьлла, дӀатоьхна хьуна нанин сурт. Хьелий узуш йу нана.
– ЙогӀур йу.
– Хьан да велла?
– Велла.
– Нана а йелла хьан?
– Йелла.
– Ой! – ший а хӀунда делла и шиъ? Хьо йилхирий, уьш леш?
Цунна дуьхьал жоп ца даладелира Лалоке. ДегӀе хьаьддачу дагаро йуьхь кхохкийра цуьнан. Корта лазабелира, лерга йуххе ов тухуш. Ша йолччу охьалахйелира Лалока, бӀаьргаш а хьабдина. Охьабуьйжира карара нуй а. Шина йоьӀан дӀатерах шекйелира нана. Йиллинчу неӀарехула дехьа чу хьаьжира иза.
– ХӀун хоьттура ахь, х1ай дакъаза ма йаларг?!
Ас бер хьан болх! – олуш, дехьа чу йолайелира нана.

– Ас-м хӀумма а ца боху. Ас хӀун до цунна? – ала ца кхуьуш, дӀатасайелира Сеса. Нанас мохь туьйхира ша тӀаьхьа ца кхиъча: – Чу йан ца деза хьан, ва Ӏоржгала!
Ӏаьржа йан а йара Сеса. Шайерриг а. Хаддаза букъ т1е туьйсуш хуьлура Сесин кӀарула Ӏаьржа ши кӀажар. Боьлуш къега бӀаьргаш а бара, коканаш санна. Цундела лепа хир йара, сел кӀай Сесин цергаш а. Сесина тӀаьхьа кхоьссира Сайдин буьрка. Шуьйрра морзин тӀадамаш а даржош, «чоп» аьлла йуьйжира и буьрка шелаг чу. Шелаг наьӀарна уллехь лаьттара. «Ва-хьахьа», аьлла деладелира Самарт а, Сайда а. «Хи-хи-хик!» – эккхийтира Лалокас а.
– Баркалла ма хила шуна! – элира нанас. ТӀехьа йирзира иза, бета т1е диллина куьг а долуш. Йоьлуш йара нана а. Шелиг чу йоьжначу буьркано дохийра эцца дендолу дов. Сакъераделира деа а беран. Хьалха йехкира шури тӀехь йина гарзанаш, и доккха бога дуьззина. Гарзанех гӀаьттинчу Ӏаьнаро макхдина, дайира пенах дӀатоьхна куьзга. Шаршуна т1е охьадехкира дечиган Ӏайгаш. Гобира бераша. Массо а бохкура, сихбелла, йууш. Цхьа Лалока Iapa-кх, йуха а хилла, богане а хьоьжуш. – Хьешана Ӏайг бац! – эккхийтира Самарта.

– Хьаша мичахь йу, хьо г1оза-маьрша йахарг?! – элира нанас. ДӀасахьаьжира нана. Лалокин Ӏайг гира цунна Сесина хьалхарчу туьхан-кеда кӀел. Куьг бехке муьлха йу хиира нанна. – Сеса! – ненан багах даьлла далале, пеша хьалха тасайелира иза. Дадина тӀехьа лечкъира Сеса. Башломана тӀехьа ша йаьлча санна, паргӀатйелира Сеса. Ӏаьржачу бӀаьргашца цхьаьна йоьлуш, шурула-кӀайн цергаш а къегош, нене хьоьжура самукъане Сеса. – Собар диэ ахь! – элира нанас.
– Сеса, и санна дерг хьоьгара кхин далахь, со эгӀар ву хьоьца. Макка, йитал хӀара шуьна тӀе! – дӀакхайкхира дада. – Лалока, – аьлла, йуха а кхайкхира дада, – тӀаккхахула а и кеп хьайна хӀоттайахь, довделахь Сесина. Харцхьа йиша йу хьан, йа дера! Тап-аьлла дӀатийна, хӀума йаа йуьйлира бехкала йахана Сеса, цунна, мел доьссинехь а, ийман а доьссина.

Керла гергарлонаш

Ӏуьйранна, хӀума йиинчул тӀаьхьа, школе йаха тохайелира Самарт а. Гатанан тӀоьрмиг коча тесира цо. Цу тӀоьрмиг чу тесира хьийна хьокхам а, кӀолдан мижарг а. Кисана таӀийра шекъа чохь долу шиша.
– И шекъа Ӏанахь? – хаьттира Сесас.
– И-м, хьоьга хаьттина, ца диллира ас! – дӀахадийра Самарта.
– И-м, хьоьга хаьттина, Ӏенар дацара! – аьшнашйира иза Сесас. Кхиссарш кхин а йийр йолуш йара, Лалока йукъа ца йоьллехь:
– Самарт, хьо тӀаьхьайуьсу, моьтту суна…

– Йиса а ма мега! – аьлла, дӀаиккхира Самарт. Сесий, Лалокий пхьегӀаш дӀайаха йисира. Сихйеллачу Сесас хи дуьттура тесана уллехула, аннашна т1е. Эса дуздей ша аьлла, нана божли чу йахара. ТӀаккха аратасайелира Сеса а. ТӀехъэккхаш, катоьхна схьаэцна, довха кортали тиллира цо. ПхьегӀаш йисира Лалокина шенна. – Сеса а йоьду, – элира Сайдас, – корах арахьоьжуш Ӏара иза. Арара гӀуллакх дина а йаьлла, чуйелира нана а. Сайда Ӏара, багара 1аь тухуш, цуьнца кор къагош. Шен кучан пхьош дара т1ехьокхуш дерг а. Йукъа-кара, йухавоьрзий, Лалоке хоттура цо: – ГӀулгех ловза хаьий хьуна?
– Ирх а кхуссуш, пхиппа ловзош-м, хаьа.
– Делахь, «бӀилцигех» ловзий вайша?
– Со пхьегӀаш дӀайаьхна йаьлчахьана.
Кора хьалха охьахиира ши бер, гӀулгаш а эцца. ГӀаддахна, лата дуьйлира дихкина долу Борз. Уча хьаладевлира когийн дуккха а татанаш. «За-акъ» аьлла, йиллинчу неӀарехула чухьаьдира шелонан тулгӀе. Тхевне хьалайолуш, йоллучу чохь йаьржира и шелонан тулгӀе. ТӀаьхьабисарна кхоьруш санна, цхьаъ цхьанна хьалха а лелхаш, чудевлира зудабераш – и не1 ца тоьура царна. Йерриг а къежна, Ӏаьржа-кӀайн лепаш, уьш далош йогӀура Сеса ша. Цуьнан нийса-накъостий дара и йуьртара зудабераш.
– Топ-салам жӀолам! – элира нанас.
– Шуна дуьхьалара зӀара дӀа хьан даьккхи?

– Сеса хир йу цунна бехке а?
Бераш лаьттара, дечиган маьнгица д1а а хӀиттина, Лалоке хьуьйсуш. ХӀораннан карахь цхьацца ловзо хӀума а йара церан.
– Баьрче довла! Лалока, назбарш тасал вайн хьомсарчу хьешашна. Йеларца деш дара ненан и къамел.
«Хьеший-м» бацара Маккех ийзалуш, царна хаьара, цо йийриг забар йуй. Йуьртарчу берашна дукхайезара Макка. Уьш хьаста а, церан догъэца а хаьара Маккина. Нийсо а йора цо, къовсам баьлча, шен берашкахьа ца узуш, бакъверг толош, харцверг эшош. Бераш шаьш а дитина, колхозан керта балха йахара Макка. Дада а ваханера пенси схьаэца.
– Сеса, гӀулгех ловзий вай? – хаьттира цхьана йоӀа. Сайдин карахь гӀулгаш гира цунна.
– Хьалха муьлха ловзур ву? – хаьттира вукха йоӀа.

– Шишша бен ловзуш ца хилча, кхаж таса беза, – элира Лалокас. ТӀаккха хьалаиккхинчу Сесас: «Схьадуьйла, буй буьллур вай, СамартагӀеран школехь санна», – аьлла, Сеса дӀасахьаьжира, гӀаж лохуш. Дадин Ӏаса йара цунна дагахь йерг. Г1аж ирх а тосий, цуьнца тӀекӀел буйнаш дохкура бераша. Иштта ца тесна кхаж, йа дош а ца хетара. Йуха а дӀасахьаьжира Сеса. Йеълара йахара Сеса, массанхьа а лохуш. – ХӀаъа дера! – йайна Ӏаса гур йолуш санна, – элира Сайдас. Детташ тӀараш а долуш, «Карайел, карайел!» – бохура Сайдас. Б1аьргаш-м бара Сайдин пхьегӀаш чуйохкучу шкапа кӀел боьгӀна. Массо а буьйлира и Ӏаса лаха, цхьа Сайда воцург. ХӀета а, вета а, дадин Ӏаса ца хилча, йукъахдуьсуш дара-кх гӀуллакх. Кхин гӀаж-маж йацара-кхи цу декъа тӀехь!
Лоьху-уш, бераш дӀасадевлча, сакъералора Сайдин. Велакъежара иза тӀаккха, ша хиъна Ӏаччохь. Лоьху-уш, бераш ишкапехьа гӀоьртича, шийла мохь болура цуьнга: «Ишкапа кӀел ма хьовсалаш! Цигахь йац шуна и!» олий, парт-олий хьалаэккхий, вухий хьаьвзара Сайда: «Маьнги кӀел хьовса! Маьнги кӀелахь йу шуна! – бохуш.

Сайдех шекйаьллачу Лалокас: «Хьуна ма дика хаьа, гӀаж цу кӀелахь йоций? – аьлла, хаьттира.
– Суна хӀунда ца хаьа, айса дӀайиллина гӀаж мичахь йу?!
– Ткъа, хьайна ловза ца лаахь, ӀадӀийчахьана ца волу хьо?
– Вала-м волу, делахь а, суна а лаьа-кхи… Шена хӀун лаьа Сайда аьлла валале, схьаийцира г1ажжа-м ишкапа кӀелхьара.
– Ахьа лачкъийнера-кх и, ва Боккха Корта!
– Лерга чу «зов» оьккхуьйтуш, тӀара кхийтира Сайдин беснех. Сеса йара и цунна тоьхнарг. Леташ йара Сеса, ша оьгӀазйахча. Дохко-м йелира Сеса цу минотехь. Эхь хийтира Сесина. Кхохкийра Сайда, делахь а, велха-м ца вилхира иза. Даго ца витира.
– Сайда, хӀунда лачкъийра ахь дадин Ӏаса? – аьлла, хаьттира Лалокас.
– Иштта а! Сайна ца тохийта, дада оьгӀазвахча.