КУРУМОВА Селима. Цайиначу ненан хIусамехь

БIилцигаш

ГIаж тесира, буй биллира. Кхаж хьалхабелира Маретан а, Сесин а. ДӀадолийра ловзар. Го а бина, хьуьйсуш бара рогӀехь берш. Дукха лерина хьуьйсура уьш, «ваьгнарг» дӀавоккхуш. Ловзу-у-ш, ирхкхоьссина гӀулг охьадуьйжира Сесин. – Хьай-й бӀилциг йай хьо! – мохь белира зудаберийн. НӀаьнан тӀилдиг йай хьо! – тӀетуьйхира Сайдас.
БӀилцигаш а дохуш, эшарш а лоькхуьйтуш, дахделира ловзар. Гуттар чуьрабевлира ловзурш. Сих-сиха тулуш, гӀадйахара Сеса. КхоазлагӀа а «вегира» Сайда. Гобира зудабераша. – Хьо хелха а ваьлла. ХӀинца хӀун дей ахь? – ойла йира цара. – Суна хаьа, хӀинца хӀун дан деза, – олуш, тӀейирзира Марет, – нӀаьнех а кхойкхуш, «ку-ку-реку-ук» алий, ши тӀам а баржош, тхуна кхо го баккха ахь. Маретана т1етайра чуьрнаш массо а, цхьа Сайда воцург.

Делахь а, йиш йацара ловзар дохо. Н1аьнех кхайкхира Сайда. Куьйгаш а даржийна, дӀаиккхира иза. Веза-партал вара Сайда. Гобаьккхина вадале, ког а керчина, охьакхийтира Сайда.
Дукха сихвелла хилира цунна и тешнабехк. – Вай, сан мара! Мара! – аьлла, мохь белира Сайде. Буйна кӀел хьулбина мара а болуш, маьнгин бохаллица дӀасаидира иза.
Велха бахьана делира цунна. Йух-йуха «вогуш», зудабераш тулуш, дог эшна вара кӀант.
Велхарца дагна йал хуьлу-кхи делахь!
– Схьагайтал хьайн мара! Схьагайтал тхуна, – бохуш, цунна тӀаьхьа уьдура доьхна зудабераш. Гойтур бац! Бац! Гойтур бац! – бохуш, дӀауьдура Сайда. Аттачу балхах, гойтур болуш вацара Сайда шен буйнара мара. Цецйаьлла-а, ойла йеш Ӏара Лалока, бӀаьргаш уьдучу берашна тӀехь а болуш.

Цхьана хенахь, мохь а болуш хьалаиккхира Лалока:
– Со хьожур йу! Ас цӀий а сацор ду, – аьлла. Сайдин мара хьулбина болу дела, цӀий даьлла моьттура берашна. ДӀатасайеллачу Лалокас, Зураан коьртара, оззийна, йовлакх даьккхира. ТӀаккха дӀаиккхинчу цо и йовлакх Ӏоьттира шелаг чу. Хи санна, тӀадийра кӀайн цӀена йовлакх. Йуха тӀаьхьайеддачу цо, Сайдин буй оззийна схьа а боккхуш, мера тӀе тесира тӀадийна йовлакх. Цхьажимма хан йаллалц, йуьхьа тӀехь дитира и тӀеда йовлакх. Воьлхучуьра сецца, бӀаьргаш а бетташ, лаьттара Сайда. Тап-аьлла дӀатийна, хьуьйсуш бара массо а чуьрнаш. Дукха лерина, меллаша схьаийцира йовлакх. Масех бӀаьрг бара Сайдина тӀебоьгӀна. Ша хьалха ма-хиллара, шуьйрра а болуш, шен меттехь гуш бара Сайдин мара. Цхьана а лазарна бехке а бацара и мара. Бакъдерг аьлча, цхьана меран Ӏуьргехула охьахьаьдда йоьдура мершан аса. Бета т1е кхочуш йоллура иза. «ХӀурт» аьлла, хьалауьйзира мара. ТӀап-аьлла, йайра и марш. Вистхила а де доцуш, воьхна вара Сайда.

Шуьйрра дӀадаржийра Зураан йовлакх. ЦӀийх тӀадам цунна тӀехь бацара-кх!
Цецдевлла, вовшашка хьаьвсира зудабераш. – Хьажахьа! ЦӀий а даций-ца! – аьлларг йара Марет. – Йа хӀумма а ца хилла! – эккхийтира Зураа а. ТӀаккха хьалаиккхинчу Сесас: – Ва пуьтийн лежаг! – мохь туьйхира цо. – Ва аьшпийн кӀур!.. – тӀетуьйхира цо. – Ас бер хьан болх! – аьлла, чухьаьдира Сеса. ДӀаиккхира Сайда. Лалокина улле дӀахӀоьттира Сайда. Цунна хаьара, Лалокас шена тухуьйтур йоций а, Сеса дукха сиха йасталой а. Собар дацара Сесин, тӀара буззал а. – Кхин ловзал хьо тхоьца! – элира бераша. Хьо бахьана долуш сан йовлакх а тӀадий! – элира Зураа а. Цхьацца олуш, шишша тӀетухуш, луьра хьовзийра Сайда, вистхила а ца вуьтуш. «Со-м ца йоьлху, сайна цӀий ца деача», – элира цхьана жимачу йоӀа а.
Резавоцуш хьаьжира цу йоӀе Сайда. Цици йара цу йоьӀан цӀе. Вистхилира тӀаккха Сайда: – Со а ца воьлху хьуна, «Котам», сайна цӀий ца даьлча. Ас «х1уртӀ» аьлла, д1амелира и цӀий.
– Ватта! Хьажахьа! – цецдевлира зудабераш, – цхьа т1адам а ца буьтушший? – аьлла, хоттуш…
– Цхьа т1адам а ца буьтуш! – тоьшалла дира Сайдас. Дукха мерза дара и, – тӀетуьйхира цо, – кампет санна.

Танакъай

Сайдас цӀий мелла ша аьлла диначу тоьшаллех дика ца тешаш, ладоьгӀуш Ӏара бераш. Дерриш а, охьахевшина, соцунгӀа хилла Ӏара бераш. Цхьа Сайда вара маьнги тӀехь хӀоьттина лаьтташ, гӀеххьа кура а ваьлла. Массаьрга а хьаьжира жима-томма Цици. Лап-лаппинцехь детташ бӀаьргаш а дара цуьнан. – Ас-м мер ду хьуна, хӀинца сайн цӀий, – элира Цицис. Йуха доккха са а даьккхина: – со йаххьара, сайн пӀелг а хадор ма бара, – элира йоӀа.

– Ма Ӏовдал йу хьо, «Котам», цо-м вай ледой! – олуш, хезира Сайдина…
– Ма ца до! Ма ца до! – аьлла, шениг дийца Сайда воллушехь, йукъаиккхира Сеса: – Схьадуьйла! Детсадехь санна «жмуркех» ловзий вай? – аьлла.
– Ловза, ловза! – аьлла, гобира зудабераша.
– Ткъа бӀаьргаш хьалха хьенан боьхкур бу вай? – хаьттира Лалокас.
ГӀовттаре терра, оцу минотехь охьахевшира шаберш а. КӀоргга ойла йан йезаш дара и гӀуллакх. Ӏадда Ӏачу берийн ойланан соз хадош, йистхилира йуха а Лалока:
– Оха-м «ада-дада-дай» дагардора, некха т1е куьг а тухуш, – ша аьлла йаларца-а гӀелйелира Лалока. Шен ц1а а, шеца левзина бераш а дагадаьхкира цунна. Лалокина дуьхьалхӀоьттира шен ненан сурт. «Мамин Ӏахар бац и?!» – цо олуш санна, хийтира йоӀана. – Ма-ма, – аьлла, кхойкхуш, хьалаиккхира Лалока. Тап-аьлла дӀатийра гондӀара бераш. ДӀасахьаьжира Лалока.

Шен хьийзина месаш йолу корта охьабахийтира цо. ТӀаккха элира, халла хозуьйтуш:
– «Танакъай» тӀаьхьависнарг бӀаьргаш боьхкуш хуьлура тхан-м. ТӀейаханчу Сесас Лалокин куьг лаьцна: – Кхаж ма тасий вай? Ас боьхкур бу бӀаьргаш! Суна лаьа! – элира.
– Ас а боьхкур бу! Ас а боьхкур бy, – бохуш, шай-шай хьалхадуьйлура зудабераш.
– ХӀан-хӀа, дӀахӀиттал, го а бай! «Танакъай» кхаьчнарг дуьххьара ву вайх, – элира Лалокас. Шен догъэца лууш зудабераш лелий, хиира цунна. Лалока йоцчунна ца хаьара «танакъайгӀар», цундела иза хӀоттийра «дагархо» йеш. «Дагархо» а элира Лалокех Марета. Шен некха т1е куьг а тухуш, дӀайолалуш йоллура хьесапча. Ларамза дӀасахьаьжира иза. Сонахь лаьтташ Сайда гира цунна. Бага цӀаза-пӀелг а боьллина, лаьттара кӀант.
– Схьавола хӀоккхуза – аьлла, дӀакхайкхира Лалокас. Бераш йукъадуьйлира, цхьацца кхиссарш а йеш. Делахь а, йукъа-м витира Сайда, кӀезиг-дукха муьшка а йина. Зудаберийн хичаш лайра Сайдас, хала лайнехь а, дукха ловза лаарна. ДӀахӀиттира массо а. Лалокин аз дара чохь хезаш дерг…

Ада-да-да-дай,
Дарсакъай!
Шаьлга биши
Ханакъай!
Шел ма велла
Бенакъай,
Ц1е латайехьа
Танакъай!..

– Э-э, Танакъай йай хьо! БӀаьргаш боьхку йай хьо! – цхьа Лалока йоцург, массо а бара и бохуш, хьийзаш. Лалокин даг тӀехь висира и декъаза Танакъай. ДӀасахьаьжира Лалока. Чуьра цхьацца хӀуманаш нацкъар йехира цо. Пенаца маггӀара гӀанташ дӀахӀиттийра. Маьнги кӀел уьйзира тас а, гӀуммаг1 а. Шкапа чу хӀоттийра ангали лаьнгар а. Цхьа зока дисира-кх пхьегӀаш чуйохкучу ишкапа тӀехь. Шурех дуьзна, д1ахӀоттийна дара и зока, т1ехула т1е, сирдиллина а дара и ша. Локъамаш йан дагахь, йитина йара и шура а. Корах чукхетта маьлхан зӀаьнарш шена тӀехь сецош, цу маьлхан зӀаьнаршка шен хенаш лепадойтуш, синкъераме къегара и сирдиллина зока. Шена хиндерг хиънехь-м, доьлхург хир дара и, шурийн т1адамашца чуьра бала а бассош.
ХӀуманаш дӀасайаьхначул тӀаьхьа, дӀахӀоьттира Лалока. ЦӀенкъа йуккъехь лаьттара иза, меттах а ца йолуш. Дукха лерина дӀабихкира цуьнан бӀаьргаш. Йух-йуха хьовсуш, цхьа цуьрг а са гойла ца йитира цунна. ДӀадолийра ловзар. Зудабераш дӀатуьйра, Лалока тӀейолайелча.

Зудабераш тӀегӀуртура, Лалокас букъ берзийча. Массара а йора Лалокина муьшкаш. ЧӀогӀа сакъераделла дӀасалелхара ловзушберш, и чоь а ца тоьуш. Массарал а чуьравелира жима-партал Сайда. Воьлучуьра ца соцуш, дӀаиккхина иза, нисса бертал охьаветӀира, цицигах ког а тасабелла. Лалокина хьалхха нисвелира Сайда. Хаддаза Ӏоьхуш, дӀасауьдура цициг а.
– ТӀекхета, Лалока! – аьлла, мохь белира берийн (и ала шайн бакъо цахилар дицделира царна). Лалока охьатаьӀна йалале, и буьрка санна, керчина Сайда маьнгин кого сацийра. Дукха каде а хьаьвзина, велира Сайда. Парт-аьлла хьалаиккхина, маьнги тӀе велира кӀант. Лалока лаьттара, мор а баржийна. ЧангӀалкхо санна дуткъа цӀогӀа а детташ, дӀаведира Сайда. Ишкапал бегӀийла меттиг йацара – маьнгица йозуш лаьттара-кхи и! Кхоссавелла, цунна тӀе велира Сайда. КӀентан озан лорах тӀаьхьакхиира Лалока. Чехкка дӀасахьаькхира даржийна куьйгаш. Шийла тӀадамаш йоьӀан йуьхьах а тухуш, гӀовгӀанца охьадуьйжира сирдиллина зока. Кела-кескаш тосуш, доьхна даьржира и цӀенкъе ма-ййу. Йоьхна, катоьхна, шен бӀаьргаш дӀабиллира Лалокас а.

Вай веччу ма хӀуттийла цунна хӀоьттина сурт набарх а. И-м самах дарий-ца!
МаьӀ-маьӀ1ера схьакъедара зоканан аьхкаш. Х1инца-м ца къегара зоканан меженаш, хӀумма а! ТӀадамашца охьадоьлхуш, царна тӀехь дара и шурин дохк. ГӀелделла, дӀатийна бераш а лаьттара.
Цхьа цициг дара-кх цу бохамах пайдаоьцург. «ГӀиггӀинехь», кӀелдӀахула бӀаьргаш а къерзош, шура йаа хӀоьттира иза. Аннаш цӀандора цо, ба-а-й хьоькхучу маттаца шура бага а уьйзуш. Цициге хьовсуш, вовшашка хьовсуш, ойланаш йора кхераделлачу бераша. Гуьйренан дерзе суьйре санна, сингаттаме йара и йеш йолу ойланаш. ХӀоттоза ца йолу китарло лоьхуш, дӀатийна, йеш йара и кӀорге ойланаш.

Маьнги йисте охьахиира Сайда. Цуьнан боца когаш цӀенкъа а ца кхочура. Маьнгин шаршонца шен когаш а ловзош, цициге дӀахьоьжура Сайда. Парт-аьлла, йахана, хьалаиккхина: «Ва «Боккха Корта», ва «Лоха Бетар»! Хьо ӀадӀахьарий, и-м цициган бехк а бина, дӀадоьрзур дарий! Хьо айкх! – аьлла, оьгӀазе йистхилира Сеса. Кхиберш а массо тӀебирзарий-ца Сайдина: – «Аьшпин кӀур», «БӀангӀарбог – БайтӀе-кепек»! – бохуш. (Ван а вара Сайда цкъацкъа гӀуьнжар волуш, гӀадвахар тӀехдаьлча а, халонга ваьлча а).
– Воцнакъа оьккхур ву, и д1а ца дийцича! – Зураа а элира.
– Ша лакхаволу, моьтту кхунна, къайле дӀайийцича! –Марета а элира.
– Эццигара олуш, дӀогара тӀетухуш, дукха луьра хьовзийра Сайда.
Масане элира цара цхьаъ-цхьаннал муьстаниг, дагах мел кхетадерг!
Чохь хӀума ца сацахь а, Сайдин а дацара-кхи деган метта потак .
ДӀасахьаьжира Сайда. Кхохкийра Сайда. Б1аьргаш а бевлира цхьажимма бӀагӀар:
– Дера Ӏийр ву-кх со-м, со Ӏалахь!
Шен балхана къера вара Сайда.

И аьлла валарца, доккха садаьккхира Сайдас. Йоккха киртиг йара цунна тӀехӀоьттинарг.
– Мел хала ду кийрахь хӀума сацо, гуттар схьагӀерташ, и лаьтташ, хилча?!
Учахь когийн татанаш девлира. Ло дегош, лаьттах беттара и когаш. Helape схьакхечира и когийн татанаш. – Ца Ӏалахь? – аьлла, хоттуш, дӀатесна куьг а долуш, цӀенкъа йуккъехь дӀатийра Марет а. Хи чу гӀаж тоьхча, дӀатеба пхьидаш санна, Ӏара бераш.
«ӀуьхӀукъ-ӀуьхӀукъ» – аьлла, йовхарш туьйхира. Дада вара чувогӀуш. И не1 ца тоьуш, аралилхира бераш. Дистина догӀучу хин йуьхь санна, сиха а дара уьш. ТӀейуха ца кхуьуш, кадетташ, дӀаийцира мача-кортали а. МаьӀӀе кхиссинчохь йисира ловзо хӀуманаш а. Шаьш чохь бисира хӀусаман дай.
ХӀун ду шуна хилларг? – берашка а хоттуш, чувелира дада. Цецваьлла-а, дӀасахьаьжира иза. Дада хьаьжира доьхна Ӏачу берашка. Йуха хьаьжира иза цӀенкъа йуккъе. Дуьзна, бодделла Ӏаш цициг гира цунна, маттаца балдаш цӀандеш. Гобаьккхина Ӏохкуш кхийра аьхкаш а йара.
– ЦӀейожа хьо белхан! И цициг арадаккха дезарий аша-м, шаьш лозва дуьйладалале! Гой шуна, цо баьккхина бохам?!
– Ас доккхур ду и-м! – хьалаиккхира Сайда. Дуьйцучух кхетча санна, «мӀаьу», аьлла, дӀаиккхина цициг маьнги кӀел д1алечкъира.

Можах куьг хьаькхира дадас: – Ма даккха! ТӀаьхьа ду хӀинца! Лаа ца аьлла, сан кӀант: «ГӀовталан тӀам хьалаболла, хи чу валале!».
Дадига хьаьжначохь виснера Сайда. Бетан маьӀӀера схьакъедаш мотт а бара цуьнан, бӀаьргаш а къерзара, гӀеххьа нарабаьлла.
– Дада, и цициг когаш кӀел ца иккхинехь… – олуш, дӀаволалуш воллура Сайда…
– ХӀун хир дара тӀаккха? ХӀун ала воллу хьо? – хьалаиккхира Сеса.
Лалокин догга-м тохаделира, бена чуьра даьккхинчу хьозанан санна. Оцу халачу минотехь, шуьйрра не1 йоьллуш, чуйелира Самарт.
Лепаш, кӀайн къегара кӀац йиллина месаш а, бӀаьрганегӀарш а. Шелоно йагийна цӀийина йара ши бесни а, ахмара а.
– ГӀура-Дада вац иза? – элира Лалокас.
– ТӀоьрмиг а ма бу!
Массо а хӀуманна тидам бора цо, йогӀуш йолу ц1е а туьллуш.
– Ван а ма ву! Боккъалла а, ма ву! – аьлла, тӀараш туьйхира Сесас а, Сайдас а. Дада велалуш гира царна. ТӀаккха майрадевлира бераш.

Гобира Самартана. Лекхира зурма, йолкехь санна. Кхаа озаца йара и йаьккхина зурма:
Дуьне кӀайдеш Ӏа ма догӀу,
Ӏаьнца вайна шело йогӀу,
Шелонца ло ма догӀу,
Лайца ГӀура-Дада вогӀу.
Дадин буйнахь Ӏаса йу,
Букъца кхозуш тӀоьрмиг бу,
ТӀоьрмиг буьзна бӀараш ду,
БӀарийн тӀамарш мерза йу.
Дадас бӀараш доькъур ду,
Цхьацца кана кхочур йу,
Бисначарна дуьтур ду,
Бераша шуьйрра гобийр бу,
Йуккъехь Дада вуьтур ву.
Гонаха хелха хьаьвзур бу,
ГӀура Дадина баркалла ду,
ГӀура Дадин кӀайн маж йу,
Можца лепаш жовхӀарш ду…

– Макка а йогӀу! – элира «Вуьшта» дадас. Йукъахдисира ловзар. – Ва нана! – аьлла, мохь белира Сесин. – Валалай! – аьлла, Самарта а эккхийтира, хилларг хӀун ду шена ца хуъушехь.
– ТӀах-тӀих-тӀаххинцехь кӀажа йетта йолийра зоканан аьхкаш. Церан гӀовгӀа моссазза йели, «мӀаьу» олий, Ӏохура маьнги кӀелхьара цициг. Самарта ма- боххура, дукха коча дара и цициг, ша хаза а доццушехь. Нана чукхачале, д1ацӀанйира чоь-м, дикка ца хьаьжча, хӀума гур а доцуш. Суьйре тӀейаллалц, сатуьйхира Сайдас. Пхьуьйра-хан хиллалц а сатоха мегара цо, зока коьртах ца даьккхинехь. Шура ийшира нанна. ДӀахаьттира-схьахаьттира. Сайда йукъавуьйлира, Сесах ша кхоьррушехь: – И цициг когаш кӀел а… цо оллушехь, дада схьакхайкхира дехьа чуьра. – Макка, и зока дендала йиш йац, тӀаккхахула цициг арадоккхур ду вай, – зене хӀуманаш дуьйлу цуьнгара, – элира дадас. Кхийтира Макка. Эцца дӀахедира дендолу дов. Кхин зока дагадале, Сайда дӀахаьрцира, наб а кхетта. ДӀатийра Самарт а, Сеса а. Цхьа Лалока йара-кх, дIахаьрцаш – доккха садоккхуш, схьахаьрцаш – туйнан къурд беш, наб йайна, хьийзаш. ЙоӀ тергалйора уллехь Ӏуьллучу нанас. 1ийна-а, Лалокин коьртах куьг хьаькхира цо.

– Нана, – хезира цунна шега олуш, – и зока ас дохийра хьуна. Лалокин букъ марабоьллира нанас. ТӀаккха элира, йоьӀан лере а йахана: «Вон хьаха дара, оцу зоканан аьхкаша хьан куьг хадийнехь».
Ненан куьг къевллина схьалаьцна, йуха а хаьттира меллаша:
– Кхана локъамаш йийр йуй ахь вайна? Нана жоп делла йалале, наб кхийтира Лалокина. ПаргӀатйелира йоӀ, дуьххьара нана ша аьлла йаьлча, оцу ненан йовхо шена кхаьчча. Зоканан бала а дӀаийцира нанас.
ХӀинца ма Ie-кха Сайда, ша Ӏалахь а! – йара Лалокин тӀаьххьара сема ойла.

Орга №2. 2022